MT(VOM)
ကမ္ဘာ့မြေပုံကို ဖြန့်ကြည့်လိုက်လျှင် အရှေ့တောင်အာရှဟူသော ဒေသကြီးသည် ပထဝီနိုင်ငံရေးအရ အရှေ့နှင့် အနောက်ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် တံတားကြီးတစ်စင်းသဖွယ် ဖြစ်နေသည်ကို တွေ့ရပေမည်။ သမိုင်းဆိုသည်မှာ ရပ်တန့်နေသော ရေအိုင်မဟုတ်၊ အစဉ်အမြဲ စီးဆင်းနေသော မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည့်အလျောက် ထိုဒေသတွင်းရှိ နိုင်ငံများ၏ ကံကြမ္မာသည်လည်း ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေး ရေစီးကြောင်းနှင့်အတူ နိမ့်ချည်မြင့်ချည် ရှိခဲ့လေသည်။ ထိုရေစီးကြောင်းထဲတွင် မြန်မာနှင့် အာဆီယံ (ASEAN) တို့၏ ဆက်ဆံရေး သမိုင်းစဉ်သည် ဆွဲဆောင်မှုအရှိဆုံး၊ အချိုးအကွေ့ အများဆုံးနှင့် လေ့လာစရာကောင်းသော ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်ပေသည်။
စစ်အေးခေတ်၊ စီးတိုး (SEATO) နှင့် ကြားနေရေး ခံတပ် (၁၉၅၄ အလွန်ကာလများ)
အာဆီယံ မပေါ်ပေါက်မီကပင် အရှေ့တောင်အာရှသည် အင်အားကြီးနိုင်ငံများ၏ စစ်တုရင်ခုံ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးမှာ လစ်ဘရယ်ဒီမိုကရေစီ အလံထူထား သော အနောက်အုပ်စု နှင့် ကွန်မြူနစ် အရှေ့အုပ်စုကြား အယူဝါဒရေးရာ စစ်အေးတိုက်ပွဲကြီးက အာရှတိုက်ဆီသို့ ကူးစက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ဦးဆောင်သော အနောက်အုပ်စုသည် အာရှတိုက်၌ ကွန်မြူနစ်ဝါဒ ပြန့်ပွားမှုကို တားဆီးရန် (Containment Policy) ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် “စီးတိုး” (SEATO – Southeast Asia Treaty Organization) ဟုခေါ်သော အရှေ့တောင်အာရှ စာချုပ်အဖွဲ့ကြီးကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ [1]
ထိုစဉ်က လွတ်လပ်ရေးရခါစ မြန်မာနိုင်ငံကို ဦးဆောင်နေသော ဖဆပလ အစိုးရ (ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု) သည် စီးတိုးအဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်ရန် အမေရိကန်နှင့် အနောက်အုပ်စု၏ ဖိတ်ခေါ်မှုကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ မိုင်ပေါင်းများစွာ ရှည်လျားသော နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည့် တရုတ်နိုင်ငံကို ဆန့်ကျင်မည့် စစ်ရေးမဟာမိတ်အဖွဲ့ထဲသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းသည် မိမိကိုယ်တိုင် ကျားမြီးဆွဲသကဲ့သို့ အန္တရာယ်ကြီးလှသည်ကို မြန်မာခေါင်းဆောင်များ ကောင်းစွာ သဘောပေါက်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံသည် စစ်အုပ်စုများတွင် မပါဝင်ရေး ဟူသော တင်းကျပ်သည့် “ဘက်မလိုက် ကြားနေရေးမူ” ကိုသာ မြဲမြဲဆုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ် ဘန်ဒေါင်းညီလာခံမှတစ်ဆင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု (Non-Aligned Movement – NAM) ကိုသာ ရှေ့တန်းမှ ဦးဆောင်ခဲ့လေသည်။
အာဆီယံ၏ အစနှင့် အထီးကျန် မြန်မာနိုင်ငံ (၁၉၆၇ – ၁၉၈၈)
စီးတိုးအဖွဲ့ကြီးသည် စစ်ရေးမဟာမိတ် သက်သက်ဖြစ်ပြီး ဒေသတွင်းနိုင်ငံများ၏ ပူးပေါင်းပါဝင်မှု အားနည်းသောကြောင့် ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် တဖြည်းဖြည်း အသက်ငင်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန် ၁၉၆၇ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လတွင် အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင်၊ စင်ကာပူနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့သည် ဘန်ကောက်မြို့တွင် စုဝေးကာ စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးကို အသားပေးမည့် “အာဆီယံ” (ASEAN) ဟုခေါ်သော အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများအသင်းကြီးကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ [2]
သို့သော် ထိုစဉ်က ဦးနေဝင်း ဦးဆောင်သော တော်လှန်ရေးကောင်စီ အစိုးရသည် အာဆီယံကိုလည်း ဝင်ရောက်ရန် လုံးဝ ငြင်းဆန်ခဲ့ပြန်သည်။ အကြောင်းမှာ အာဆီယံ၏ မူလတည်ထောင်သူ နိုင်ငံများသည် အမေရိကန်နှင့် နီးစပ်သည့် နိုင်ငံများဖြစ်နေပြီး၊ မြန်မာခေါင်းဆောင်များက အာဆီယံကို စီးတိုး (SEATO) အဖွဲ့ကြီး၏ အသွင်ပြောင်း (သို့မဟုတ်) အနောက်အုပ်စု၏ ကျောထောက်နောက်ခံပြု အဖွဲ့အစည်းအဖြစ်သာ သံသယ မျက်မှန်စိမ်းတပ်ကာ ကြည့်ခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုကာလများတစ်လျှောက်လုံး မြန်မာသည် မိမိကိုယ်တိုင် ရွေးချယ်ခဲ့သော တံခါးပိတ်ဝါဒဖြင့် အထီးကျန်ဆန်စွာ ရပ်တည်ခဲ့ပြီး အာဆီယံနှင့် ခပ်ကင်းကင်းသာ နေခဲ့လေသည်။
အပြုသဘောဆောင်သော ထိတွေ့ဆက်ဆံရေး (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ)
၁၉၈၈ ခုနှစ် အရေးအခင်းကြီး ပြီးနောက် မြန်မာ့နိုင်ငံရေး ဇာတ်ခုံပေါ်သို့ တပ်မတော်အစိုးရ တက်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံများက မြန်မာကို ဒီမိုကရေစီအရေးနှင့် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများကြောင့် ပြင်းထန်သော ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများ (Sanctions) ပြုလုပ်လာကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းတွင် အထီးကျန်ဖြစ်လာပြီး အင်အားကြီး တရုတ်နိုင်ငံ၏ အရိပ်အောက်သို့ လုံးလုံးလျားလျား ရောက်ရှိသွားမည့် အနေအထား ဖြစ်လာသည်။
ဤနေရာတွင် အာဆီယံ၏ ပထဝီနိုင်ငံရေး အမြော်အမြင်ကို တွေ့ရသည်။ အာဆီယံသည် အနောက်နိုင်ငံများကဲ့သို့ ဖယ်ကြဉ်ခြင်း (Isolation) မူဝါဒကို မကျင့်သုံးဘဲ၊ “အပြုသဘောဆောင်သော ထိတွေ့ဆက်ဆံရေး” (Constructive Engagement) ဟူသော မူဝါဒဖြင့် မြန်မာကို ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ [3]
အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ အာဆီယံအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာရေးအတွက် ထိုစဉ်က မလေးရှားနှင့် စင်ကာပူ ခေါင်းဆောင်များ၏ အခန်းကဏ္ဍမှာ အလွန်ပင် ကြီးမားလှပေသည်။ မြန်မာကို အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် လက်ခံပါက အာဆီယံကိုပါ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မည်ဟု အမေရိကန်နှင့် ဥရောပသမဂ္ဂတို့က ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဖိအားပေး ခြိမ်းခြောက်နေချိန် ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မလေးရှားဝန်ကြီးချုပ် မဟာသီယာ မိုဟာမက် (Mahathir Mohamad) က “အာရှတန်ဖိုး” (Asian Values) ကို ရှေ့တန်းတင်ကာ အနောက်နိုင်ငံများ၏ ခြယ်လှယ်စွက်ဖက်မှုကို ပြတ်ပြတ်သားသား တွန်းလှန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အိပ်မက်ဖြစ်သော အရှေ့တောင်အာရှ ၁၀ နိုင်ငံစလုံး ပါဝင်သည့် “ASEAN-10” ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် မြန်မာ့အရေးကို ရှေ့နေလိုက်ပေးခဲ့သည်။ [4]
ထို့အတူပင် စင်ကာပူနိုင်ငံ၏ ဖခင်ကြီး လီကွမ်ယူး (Lee Kuan Yew) နှင့် ဝန်ကြီးချုပ် ဂိုချောက်တောင် (Goh Chok Tong) တို့ကလည်း မြန်မာကို အထီးကျန်ဖြစ်အောင် ဖယ်ကြဉ်ထားခြင်းသည် ဒေသတွင်း တရုတ်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ပိုမိုကြီးထွားလာစေရန် တွန်းပို့သကဲ့သို့ ဖြစ်မည်ကို ကောင်းစွာ တွက်ဆထားကြသည်။ ထို့ကြောင့် လက်တွေ့ကျသော နိုင်ငံရေးအမြင် (Realpolitik) ဖြင့် မြန်မာကို စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးအရ အသိုက်အဝန်းထဲသို့ ဆွဲသွင်းခြင်းကသာ အကောင်းဆုံး ဖြေရှင်းနည်းဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာ ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။ ထိုခေါင်းဆောင်များ၏ မဆုတ်မနစ်သော တွန်းအားပေးမှု၊ အနောက်နိုင်ငံများ၏ ပြင်းထန်သော ကန့်ကွက်မှုများ ကြားမှပင် ၁၉၉၇ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် လာအိုနိုင်ငံနှင့်အတူ အာဆီယံ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တရားဝင် ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့လေသည်။ [5]
စမ်းသပ်ခံကာလများနှင့် ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရေး မူဝါဒ (၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ)
အာဆီယံ၏ အသက်သွေးကြောမှာ “ပြည်တွင်းရေးကို ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရေး” (Non-interference Principle) ပင်ဖြစ်သည်။ [6] သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်လာပြီးနောက် ဤမူဝါဒသည် အကြီးအကျယ် စမ်းသပ်ခံလာရသည်။
၂၀၀၃ ခုနှစ် ဒီပဲယင်းအရေးအခင်း၊ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေးနှင့် မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ ကိစ္စတို့ကြောင့် အာဆီယံသည် နိုင်ငံတကာ မျက်နှာစာတွင် မြန်မာ့အရေးအတွက် အမြဲတမ်း ဖြေရှင်းချက်ပေးနေရသော “ရှေ့နေ” ကဲ့သို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀၀၈ ခုနှစ် နာဂစ်ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုင်းကြီး တိုက်ခတ်ချိန်တွင်မူ အာဆီယံသည် ထူးခြားသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ အကူအညီများကို လက်ခံရန် တွန့်ဆုတ်နေသော မြန်မာစစ်အစိုးရနှင့် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းကြားတွင် အာဆီယံ (အထူးသဖြင့် ထိုစဉ်က အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် ဆူရင်းပစ်ဆူဝမ်) က တံတားခင်းပေးခဲ့ပြီး လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီများ ပေးအပ်နိုင်ရေးကို အောင်မြင်စွာ ကြားဝင်ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ အာဆီယံ-မြန်မာ ဆက်ဆံရေး၏ အပြုသဘောအဆောင်ဆုံး မှတ်တိုင်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။
မြန်မာ့အရုဏ်ဦး သို့မဟုတ် – ဦးသိန်းစိန် ခေတ် (၂၀၁၁ – ၂၀၁၅)
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဦးသိန်းစိန် ဦးဆောင်သော အရပ်သားတစ်ပိုင်း အစိုးရ တက်လာပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဒီမိုကရေစီ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို အံ့မခန်း လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။ ဤကာလသည် အာဆီယံ-မြန်မာ ဆက်ဆံရေး၏ ရွှေခေတ်ဟု ဆိုရပေမည်။ မြန်မာသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အာဆီယံ အလှည့်ကျ ဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားစွာ ရယူနိုင်ခဲ့ပြီး၊ အာဆီယံ၏ မျက်နှာပန်းလှစေသော အဖွဲ့ဝင်ကောင်း တစ်နိုင်ငံအဖြစ် ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ [7]
ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ခေတ်၏ နိုင်ငံရေး လှိုင်းဂယက်များ (၂၀၁၆ – ၂၀၂၀)
၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ အနိုင်ရပြီးနောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (NLD) အစိုးရ တက်လာသောအခါ နိုင်ငံတကာနှင့် အာဆီယံက ကြီးမားသော မျှော်လင့်ချက်များ ထားရှိခဲ့ကြသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ သံတမန်ရေး ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် နိုင်ငံတကာ ဩဇာတိက္ကမတို့ကြောင့် မြန်မာသည် အာဆီယံတွင် ခေါင်းဆောင်မှု အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာမည်ဟု ထင်ကြေးပေးခဲ့ကြသည်။
သို့သော် နိုင်ငံရေးဟူသည် မှန်းဆရခက်သော လေပြင်းမုန်တိုင်းများနှင့် တူပေသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ရခိုင်ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း အရေးအခင်းကြောင့် လူသိန်းနှင့်ချီ၍ တစ်ဖက်နိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးရသော ပြဿနာ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ အာဆီယံနှင့် မြန်မာ ဆက်ဆံရေးသည် အေးစက်စက် ဖြစ်လာပြန်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် မလေးရှားကဲ့သို့သော မွတ်စလင် အများစုနေထိုင်ရာ အာဆီယံနိုင်ငံများက မြန်မာကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝေဖန်လာကြသည်။
ဤကာလတွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အာဆီယံအပေါ် ချဉ်းကပ်ပုံမှာ ယခင် စစ်အစိုးရများနှင့် မတူကွဲပြားသည်ကို တွေ့ရသည်။ သူမသည် “ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရေး” မူကို အကာအကွယ် မယူတော့ဘဲ၊ အာဆီယံ စင်မြင့်ထက်တွင် ရခိုင်အရေးနှင့် ပတ်သက်၍ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခြင်း၊ အာဆီယံ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးများကို အထူးအစည်းအဝေး ခေါ်ယူရှင်းလင်းခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် နေရပ်စွန့်ခွာသူများ ပြန်လည်လက်ခံရေး လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် အာဆီယံ လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီပေးရေးစင်တာ (AHA Centre) ကို ပါဝင်ခွင့်ပြုခဲ့ပြီး အာဆီယံ၏ ကြားဝင်ကူညီမှုကို လက်ခံခဲ့သည်။ သို့သော် တပ်မတော်၏ လွှမ်းမိုးမှုနှင့် ပြည်တွင်း နိုင်ငံရေး ရှုပ်ထွေးမှုများကြောင့် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အစိုးရအနေဖြင့် အာဆီယံနှင့် ဆက်ဆံရာတွင် လမ်းကျဉ်းလေးထဲ၌ လျှောက်လှမ်းခဲ့ရသည်မှာ အထင်အရှားပင် ဖြစ်သည်။
ခြုံငုံ၍ သုံးသပ်ရလျှင် အာဆီယံနှင့် မြန်မာ့ နိုင်ငံရေးဆက်ဆံရေးသည် ရေစုန်ရေဆန်များ၊ လေပြင်းမုန်တိုင်းများ အကြားတွင် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော ရေကြောင်းခရီးစဉ် တစ်ခုလိုပင်ဖြစ်ပေသည်။စစ်ရေးမဟာမိတ် စီးတိုးအဖွဲ့ကို ကျောခိုင်းခဲ့သော ကြားနေရေးဝါဒ၊ စစ်အေးကာလ၏ အထီးကျန်ဝါဒမှသည်၊ လိုအပ်ချက်အရ ပွေ့ဖက်ခဲ့ရသော ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ (မလေးရှားနှင့် စင်ကာပူတို့၏ အနောက်အုပ်စုကို အာခံခဲ့သော ကူညီဖေးမမှုများ)၊ ထို့နောက် မျှော်လင့်ချက် ရောင်ခြည်သန်းခဲ့သော ဒီမိုကရေစီ အကူးအပြောင်းကာလများကို ဖြတ်သန်းခဲ့ကြသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ခေတ်တွင်မူ မြန်မာသည် နိုင်ငံတကာ ဖိအားများကြားမှပင် အာဆီယံနှင့် ပိုမိုရင့်ကျက်သော သံတမန်ဆက်ဆံရေးကို တည်ဆောက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်ကို တွေ့ရပေသည်။
ယနေ့ခေတ်ကာလ နိုင်ငံရေး အလှည့်အပြောင်းသစ်များအောက်တွင်မူ မြန်မာနှင့် အာဆီယံ ဆက်ဆံရေးသည် မြူနှင်းကြားတ်င် လမ်းပျောက်နေသည့်နှယ် အေးစက်ခက်ခဲလျက်ရှိပြန်သည်။ သို့သော် သမိုင်းဆိုသည်မှာ တစ်ပတ်ပြန်လည်တတ်သော သဘောရှိပေသည်။ မြစ်တစ်မြစ်သည် အကွေ့အကောက်များကြား ကွေ့ပတ်စီးဆင်းနေရရသော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် ပင်လယ်ဆီသို့သာ ဦးတည်စီးဆင်းမြဲ ဖြစ်သည်။ ပထဝီနိုင်ငံရေးအရ အိမ်နီးချင်းများအဖြစ် ဆက်စပ်တည်ရှိနေမှုနှင့် ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်အေးချမ်းမှုသည် အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်နေခြင်းတို့ကြောင့် ယနေ့ လတ်တလော အကြပ်အတည်းများ၊ လေပြင်းမုန်တိုင်းများ ငြိမ်သက်သွားမည့် တစ်နေ့တွင် မြန်မာနှင့် အာဆီယံတို့သည် မလွဲမသွေ ပြန်လည်နီးစပ်လာပြီး ခရီးဆက်ကြရဦးမည်သာ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသည် ရှေ့သို့ ဆက်လက် ရွေ့လျားနေဆဲ ဖြစ်ပြီး အာဆီယံနှင့် မြန်မာ၏ ကံကြမ္မာသည်လည်း ခွဲခြား၍မရအောင် အပြန်အလှန် ယှက်နွှယ်နေဦးမည်သာ ဖြစ်ပါသည်။
MT(VOM)
Ref:
[1] Manila Pact (SEATO): ၁၉၅၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်၊ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန်၊ ဖိလစ်ပိုင်၊ ထိုင်းနှင့် ပါကစ္စတန် တို့ ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုး ဖွဲ့စည်းခဲ့သော ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင်ရေး စစ်ရေးမဟာမိတ်အဖွဲ့။
[2] The ASEAN Declaration (Bangkok Declaration), August 8, 1967. (အာဆီယံကို နိုင်ငံ ၅ နိုင်ငံဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သော သမိုင်းဝင် ကြေညာစာတမ်း)။
[3] Constructive Engagement Policy: ၁၉၉၁-၁၉၉၂ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် အာဆီယံက မြန်မာအပေါ် စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သော နိုင်ငံရေးအရ အပြုသဘော ထိတွေ့ဆက်ဆံသည့် မူဝါဒ။
[4] Dr. Mahathir Mohamad ၏ ASEAN-10 အိပ်မက်နှင့် အာရှတန်ဖိုး (Asian Values) ကို အခြေခံကာ မြန်မာကို အာဆီယံထဲ ဆွဲသွင်းရန် အနောက်နိုင်ငံများ၏ ဖိအားကို တုံ့ပြန်ခဲ့သည့် လုပ်ဆောင်ချက်များ။
[5] Lee Kuan Yew နှင့် Goh Chok Tong တို့၏ မြန်မာအပေါ် သဘောထား: မြန်မာကို ဖယ်ကြဉ်ထားခြင်းထက် ထိတွေ့ဆက်ဆံခြင်းကသာ ဒေသတွင်း တရုတ်၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ချိန်ခွင်လျှာ ညှိနိုင်မည်ဟူသော စင်ကာပူခေါင်းဆောင်များ၏ မဟာဗျူဟာမြောက် အမြင်။
[6] ASEAN Charter, Article 2(2)(e): အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ၏ ပြည်တွင်းရေးကို ဝင်ရောက်မစွက်ဖက်ရဟူသော အာဆီယံ ပဋိညာဉ်စာတမ်းပါ အခြေခံမူဝါဒ။
[7] မြန်မာနိုင်ငံသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့မှ ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ ရက်နေ့အထိ “ရှေ့သို့ချီမြှောက်၊ ငြိမ်းချမ်းသာယာသည့် အသိုက်အဝန်းဆီသို့” (Moving Forward in Unity to a Peaceful and Prosperous Community) ဟူသော ဆောင်ပုဒ်ဖြင့် အာဆီယံဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ကို အောင်မြင်စွာ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
VOM TelegramChannel: https://t.me/VOMNEWS2023/22932
VOM Viber Channel: https://invite.viber.com/…
VOM Youtube Channel: https://www.youtube.com/channel/UCMHge_I_r2t4sISomPm392g
VOM Website Link: https://voiceofmyanmarnews.com/….
