မန္တလာ ဆရာမျိုး
“Dark Psychology” အကြောင်း အမြင်မှန်
ယနေ့ခေတ် လူမှုကွန်ရက်များပေါ်တွင် “Dark Psychology” ဟူသော စကားလုံးကို မကြာခဏ တွေ့မြင်လာရသည်။ “လူတစ်ယောက်ကို စကားတစ်ခွန်းနဲ့ ထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့နည်း”၊ “သူလိမ်နေတာလား မျက်လုံးကြည့်ရုံနဲ့ သိနိုင်တဲ့နည်း”၊ “ကိုယ့်ကို မေ့မရအောင် လုပ်နည်း”၊ “လူတစ်ယောက်ကို စိတ်လှုပ်ရှားသွားအောင် လုပ်နည်း” စသည့် ခေါင်းစဉ်များဖြင့် မျှဝေနေကြသော အကြောင်းအရာများသည် လူအများ၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို အလွန်ဆွဲဆောင်နိုင်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ လူတိုင်းသည် တစ်ဖက်လူ၏ စိတ်ကို နားလည်ချင်ကြသကဲ့သို့ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း လှည့်စားခံရခြင်းမှ ကာကွယ်လိုကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
သို့သော် လူမှုကွန်ရက်ပေါ်တွင် တွေ့ရသော “Dark Psychology” အချက်အလက်တိုင်းကို မှန်ကန်သော စိတ်ပညာအဖြစ် ယုံကြည်လိုက်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပါ။ အချို့သော အကြောင်းအရာများတွင် စိတ်ပညာဆိုင်ရာ သဘောတရားအနည်းငယ် ပါဝင်နိုင်သော်လည်း အများစုမှာ လူအများ စိတ်ဝင်စားစေရန် ချဲ့ကားဖော်ပြထားခြင်း၊ လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ ကွဲပြားမှုများကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားထားခြင်း သို့မဟုတ် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထား မလုံလောက်ခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သည်။
“Dark Psychology” ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် စိတ်ပညာလောကတွင် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသော သီးခြားဘာသာရပ်တစ်ခု မဟုတ်ပါ။ အများအားဖြင့် လူတစ်ယောက်၏ အားနည်းချက်၊ စိတ်ခံစားမှု၊ ယုံကြည်မှုနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်များကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ လှည့်စားခြင်း၊ ဖိအားပေးခြင်း၊ ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် မိမိအကျိုးအတွက် အသုံးချခြင်းတို့ကို ရည်ညွှန်းဖော်ပြရန် အသုံးပြုသော စကားလုံးတစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “Dark Psychology” ကို လူ့စိတ်ကို မည်သို့ ထိန်းချုပ်ရမည်ဆိုသော လျှို့ဝှက်ပညာတစ်ခုအဖြစ် မမြင်သင့်ဘဲ လူသားတို့၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်များကို အလွဲသုံးစားပြုသည့် အပြုအမူများကို ရှင်းလင်းဖော်ပြသော အသုံးအနှုန်းတစ်ခုအဖြစ်သာ နားလည်သင့်သည်။
လူမှုကွန်ရက်ပေါ်တွင် ပျံ့နှံ့နေသော အချက်တစ်ခုမှာ လူတစ်ယောက်က မိမိကို ဒေါသတကြီး အော်ဟစ်နေချိန်တွင် သူ၏ မျက်လုံးကို စိုက်ကြည့်ပြီး “လူတွေ မင်းအကြောင်းပြောတာ အားလုံးမှန်တယ်” ဟု ပြောလိုက်ပါက ထိုသူသည် စကားမပြောနိုင်ဘဲ တိတ်သွားမည်ဟူသော အဆိုဖြစ်သည်။ အမှန်တကယ်တွင် လူတစ်ယောက် ဒေါသထွက်နေစဉ် မမျှော်လင့်ထားသော စကားတစ်ခွန်းကို ကြားရသောအခါ ခဏတာ အံ့အားသင့်သွားနိုင်သည်။ သို့သော် လူတိုင်းအတွက် ထိုနည်းလမ်း အလုပ်ဖြစ်မည် မဟုတ်ပါ။ အချို့သောသူများတွင် ပိုမိုဒေါသထွက်လာနိုင်သကဲ့သို့ ပဋိပက္ခ ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်သည်။
ဒေါသထွက်နေသောသူတစ်ယောက်နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် စိတ်ပညာနည်းလမ်းကို အသုံးပြုပြီး အနိုင်ယူရန် ကြိုးစားခြင်းထက် မိမိ၏ အသံကို တည်ငြိမ်စွာ ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ တစ်ဖက်လူ၏ စကားကို မဖြတ်ဘဲ နားထောင်ခြင်း၊ အန္တရာယ်ရှိနိုင်သည့် အခြေအနေဆိုပါက နေရာမှ ခေတ္တထွက်ခွာခြင်းနှင့် အခြေအနေတည်ငြိမ်လာမှ ပြန်လည်ဆွေးနွေးခြင်းတို့က ပိုမိုသင့်လျော်သည်။ လူတစ်ယောက် ဒေါသထွက်နေသောအချိန်တွင် သူ့ကို အရှက်ခွဲခြင်း၊ ထိခိုက်စေသော စကားပြောခြင်း သို့မဟုတ် မိမိက ပိုအားသာကြောင်း ပြသရန် ကြိုးစားခြင်းသည် ပြဿနာကို ဖြေရှင်းမပေးဘဲ ပိုမိုရှုပ်ထွေးစေနိုင်သည်။
နောက်ထပ် လူသိများသော အယူအဆတစ်ခုမှာ လူတစ်ယောက် မိမိကို ကြည့်နေသလား သိလိုလျှင် အော်သမ်းကြည့်ပါ၊ ထိုသူလည်း အော်သမ်းပြန်လျှင် မိမိကို ကြည့်နေခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော အဆိုဖြစ်သည်။ အော်သမ်းခြင်းသည် အခြားသူကို ကူးစက်နိုင်သော သဘာဝတုံ့ပြန်မှုတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ လူတစ်ယောက် အော်သမ်းသည်ကို မြင်ရခြင်း၊ အော်သမ်းသံ ကြားရခြင်း သို့မဟုတ် အော်သမ်းခြင်းအကြောင်း စဉ်းစားမိရုံဖြင့်ပင် မိမိလည်း အော်သမ်းချင်လာနိုင်သည်။ သို့သော် ထိုအရာသည် တစ်ဖက်လူက မိမိကို ကြည့်နေကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည့် စမ်းသပ်နည်း မဟုတ်ပါ။
တစ်ဖက်လူက အော်သမ်းပြန်သည်ဆိုခြင်းမှာ ပင်ပန်းနေခြင်း၊ အိပ်ရေးမဝခြင်း၊ လေထုအခြေအနေ၊ စိတ်ပျင်းခြင်း သို့မဟုတ် အော်သမ်းခြင်း ကူးစက်သွားခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် လူတစ်ယောက်၏ အာရုံစိုက်မှု သို့မဟုတ် စိတ်ဝင်စားမှုကို အော်သမ်းခြင်းတစ်ခုတည်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် မမှန်ကန်ပါ။
အချို့သော အကြောင်းအရာများတွင် လူတစ်ယောက်ကို စိတ်လှုပ်ရှားသွားစေလိုလျှင် သူ၏ နဖူးကို စိုက်ကြည့်နေပါဟု အကြံပြုထားကြသည်။ တကယ်တော့ တစ်ယောက်ယောက်က မိမိ၏ မျက်နှာကို အချိန်ကြာကြာ စိုက်ကြည့်နေသောအခါ လူအများစုသည် မသက်မသာ ခံစားရတတ်သည်။ ထိုခံစားမှုသည် လျှို့ဝှက်စိတ်ပညာနည်းတစ်ခုကြောင့် မဟုတ်ဘဲ လူမှုဆက်ဆံရေးတွင် မျက်လုံးချင်းဆုံမှုနှင့် ကိုယ်ပိုင်အကွာအဝေးဆိုင်ရာ သဘာဝတုံ့ပြန်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။
မျက်လုံးချင်းဆုံခြင်းသည် ဆက်သွယ်ပြောဆိုမှုတွင် အရေးကြီးသော်လည်း အလွန်ကြာရှည်စွာ စိုက်ကြည့်ခြင်းသည် ဖိအားပေးသကဲ့သို့ ခံစားရစေနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် လူအချို့မှာ မျက်လုံးချင်းဆုံခြင်းကို သက်သာစွာ ခံနိုင်သော်လည်း အချို့မှာ ရှက်တတ်ခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုအလေ့အထ ကွာခြားခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးကြောင့် မသက်မသာ ခံစားတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် လူတစ်ယောက်၏ နဖူးကို စိုက်ကြည့်ခြင်းဖြင့် သူ၏ စိတ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သည်ဟု မယူဆသင့်ပါ။
အခြားအဆိုတစ်ခုမှာ တစ်ယောက်ယောက်ကို အမြဲတမ်း ချီးကျူးဂရုစိုက်နေရာမှ ရုတ်တရက် အားလုံးရပ်လိုက်လျှင် ထိုသူသည် မိမိကို ပိုမိုသတိရလာမည်ဟူသော အယူအဆဖြစ်သည်။ လူသားများသည် မိမိရရှိနေကျ အာရုံစိုက်မှု၊ ချစ်ခင်မှုနှင့် အသိအမှတ်ပြုမှုများ ရုတ်တရက် ပျောက်ကွယ်သွားသောအခါ အကြောင်းရင်းကို စဉ်းစားမိတတ်သည်။ မိမိဘာများ မှားယွင်းခဲ့သလဲ၊ တစ်ဖက်လူ ဘာကြောင့် ပြောင်းလဲသွားသလဲဟု စိတ်ပူနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိအပေါ် ပိုမိုအာရုံစိုက်လာသကဲ့သို့ မြင်နိုင်သည်။
သို့သော် တစ်ဖက်လူ၏ ခံစားချက်ကို ထိန်းချုပ်လို၍ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ အာရုံစိုက်ပြီးနောက် ရုတ်တရက် လျစ်လျူရှုခြင်းသည် ကောင်းမွန်သော ဆက်ဆံရေးမဟုတ်ပါ။ ထိုအပြုအမူသည် တစ်ဖက်လူကို မတည်ငြိမ်မှု၊ မလုံခြုံမှုနှင့် မိမိကိုယ်ကို သံသယဝင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ချစ်ခင်မှုကို ဆုလာဘ်တစ်ခုအဖြစ် ပေးလိုက်၊ ပြန်ရုပ်သိမ်းလိုက် ပြုလုပ်ခြင်းသည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှည့်စားထိန်းချုပ်မှု၏ ပုံစံတစ်မျိုး ဖြစ်လာနိုင်သည်။
စစ်မှန်သော ချစ်ခြင်းနှင့် ကျန်းမာသော ဆက်ဆံရေးသည် တစ်ဖက်လူကို စမ်းသပ်ခြင်း၊ မနာလိုဖြစ်အောင် လုပ်ခြင်း၊ မိမိကို လွမ်းစေရန် အဆက်အသွယ်ဖြတ်တောက်ခြင်းတို့အပေါ် မတည်ဆောက်သင့်ပါ။ ယုံကြည်မှု၊ တည်ငြိမ်မှု၊ အပြန်အလှန်လေးစားမှု၊ ရိုးသားသော ဆက်သွယ်ပြောဆိုမှုနှင့် တစ်ဦး၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို တစ်ဦးက လေးစားမှုတို့အပေါ် တည်ဆောက်သင့်သည်။
လူတစ်ယောက် စကားပြောပြီးနောက် စက္ကန့်အနည်းငယ် တိတ်ဆိတ်စွာ စိုက်ကြည့်ပါက သူလိမ်နေသလား၊ အမှန်ပြောနေသလား သိနိုင်သည်ဟုလည်း အချို့က ဆိုကြသည်။ တိတ်ဆိတ်မှုသည် အချို့သော အခြေအနေများတွင် လူတစ်ယောက်ကို စကားပိုမိုပြောလာစေနိုင်သည်။ မေးခွန်းမေးပြီးနောက် ခဏစောင့်ခြင်းဖြင့် တစ်ဖက်လူသည် အဖြေကို ပြည့်ပြည့်စုံစုံ ပြောလာနိုင်သည်။ သို့သော် သူက ဆက်ပြောလာသည်ဖြစ်စေ၊ တိတ်သွားသည်ဖြစ်စေ ထိုအရာတစ်ခုတည်းဖြင့် လိမ်ညာနေသည်ဟု မဆုံးဖြတ်နိုင်ပါ။
လူတစ်ယောက်သည် ကြောက်ရွံ့နေ၍၊ အမှတ်ရရန် ကြိုးစားနေ၍၊ စကားရွေးနေ၍၊ အခြားသူအပေါ် ယုံကြည်မှု မရှိ၍ သို့မဟုတ် မေးခွန်းကြောင့် စိတ်ဖိစီးနေ၍ ခဏရပ်တန့်နိုင်သည်။ တစ်ဖက်တွင် လိမ်ညာရန် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားသူသည် မဆိုင်းမတွဘဲ သေချာစွာ ပြန်ဖြေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အဖြေပေးရန် ကြာချိန်ကိုသာ ကြည့်ပြီး ရိုးသားမှုကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် များစွာမှားယွင်းနိုင်သည်။
လူတစ်ယောက်ကို ကိုယ်လိုချင်သော အရာတစ်ခု လုပ်စေလိုလျှင် ရွေးချယ်စရာ နှစ်ခုသာ ပေးပါဟူသော အကြံပြုချက်ကိုလည်း မကြာခဏ တွေ့ရသည်။ ဥပမာ ကလေးတစ်ယောက်ကို “စာဖတ်မလား၊ မဖတ်ဘူးလား” ဟု မေးမည့်အစား “ညနေစာမစားခင် ဖတ်မလား၊ စားပြီးမှ ဖတ်မလား” ဟု မေးခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ စာဖတ်မည်ဆိုသော အခြေခံအချက်ကို မေးခွန်းမထုတ်ဘဲ အချိန်ကိုသာ ရွေးချယ်ခိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။
ဤနည်းလမ်းကို မိဘအုပ်ထိန်းမှု၊ ပညာရေးနှင့် လူမှုဆက်ဆံရေးအချို့တွင် အပြုသဘောဖြင့် သုံးနိုင်သည်။ ကလေးငယ်များကို အကန့်အသတ်ရှိသော ရွေးချယ်ခွင့်ပေးခြင်းသည် မိမိဆုံးဖြတ်ခွင့်ရှိသည်ဟု ခံစားရစေနိုင်သည်။ သို့သော် ရွေးချယ်စရာနှစ်ခုလုံးကို မိမိအကျိုးအတွက်သာ ပြင်ဆင်ထားပြီး တစ်ဖက်လူ၏ အကျိုး၊ လွတ်လပ်ခွင့်နှင့် ဆန္ဒကို လျစ်လျူရှုပါက လှည့်စားခြင်း ဖြစ်လာနိုင်သည်။
ဥပမာ အရောင်းသမားတစ်ယောက်က ဝယ်ယူလိုစိတ်မရှိသော ဖောက်သည်ကို “ငွေသားနဲ့ယူမလား၊ အရစ်ကျနဲ့ယူမလား” ဟုသာ မေးပြီး “မဝယ်ဘူး” ဟူသော ရွေးချယ်ခွင့်ကို မမြင်သာအောင် လုပ်ထားနိုင်သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် ဆုံးဖြတ်ချက်ချရာတွင် မသိမသာ ဖိအားပေးခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ရွေးချယ်ခွင့်ပေးသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း တစ်ဖက်လူ၏ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်ကို တကယ်လေးစားထားသလားဆိုသည်ကို ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သည်။
“တစ်ယောက်ယောက် စကားပြောနေစဉ် သူ့မျက်လုံးကို စိုက်ကြည့်နေပါက သူသည် အသေးစိတ်အချက်အလက်များ ပိုမိုပြောပြလာမည်” ဟူသော အယူအဆတွင်လည်း အချို့သော အမှန်တရား ပါဝင်နိုင်သည်။ မျက်လုံးချင်းဆုံခြင်းနှင့် အာရုံစိုက်နားထောင်ခြင်းတို့က တစ်ဖက်လူအား မိမိ၏စကားကို အလေးထားနားထောင်ပေးနေသည်ဟု ခံစားရစေနိုင်သည်။ ထိုအခါ သူသည် စကားကို ပိုမိုရှင်းပြလာနိုင်သည်။
သို့သော် “မျက်လုံးစိုက်ကြည့်ခြင်း” နှင့် “အာရုံစိုက်နားထောင်ခြင်း” တို့သည် မတူညီပါ။ နားထောင်ပေးခြင်းဆိုသည်မှာ ခေါင်းညိတ်ခြင်း၊ သင့်လျော်သည့် အချိန်တွင် ပြန်လည်မေးမြန်းခြင်း၊ တစ်ဖက်လူ၏ ခံစားချက်ကို နားလည်ပေးခြင်းနှင့် သူပြောသည့် အကြောင်းအရာကို ရှင်းလင်းစွာ ပြန်လည်ဖော်ပြနိုင်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ မျက်လုံးကို မလှုပ်မယှက် စိုက်ကြည့်နေရုံဖြင့် အာရုံစိုက်နားထောင်နေခြင်းဟု မဆိုနိုင်ပါ။ တစ်ဖက်လူအတွက်လည်း စိတ်ဖိစီးမှုဖြစ်စေနိုင်သည်။
လူတစ်ယောက် မျက်လုံးချင်းဆုံခြင်းကို ရှောင်ရှားနေပါက သူလိမ်နေခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော အယူအဆမှာလည်း အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေသော အယူအဆမှားများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ လူအများသည် ရုပ်ရှင်များနှင့် စုံထောက်ဇာတ်လမ်းများတွင် လိမ်ညာသူက မျက်လုံးချင်း မဆုံရဲဘဲ လှည့်ကြည့်တတ်သည်ဟု မြင်ဖူးကြသဖြင့် ယင်းကို အမှန်ဟု ထင်မှတ်တတ်ကြသည်။ တကယ်တော့ မျက်လုံးချင်း မဆုံခြင်းသည် လိမ်ညာခြင်း၏ ယုံကြည်စိတ်ချရသော အမှတ်အသားတစ်ခု မဟုတ်ပါ။
လူတစ်ယောက်သည် ရှက်တတ်၍၊ စိုးရိမ်ပူပန်၍၊ မိမိထက် အသက်ကြီးသူ သို့မဟုတ် ရာထူးမြင့်သူကို လေးစား၍၊ ယဉ်ကျေးမှုအရ မျက်လုံးချင်းမဆုံခြင်းကို သင့်လျော်သည်ဟု သင်ယူထား၍ သို့မဟုတ် Autism Spectrum နှင့် ဆက်စပ်သည့် အခြေအနေများကြောင့် မျက်လုံးမဆုံနိုင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့အပြင် အလွန်အမင်း စိတ်ရှုပ်ထွေးနေချိန်တွင် စဉ်းစားရန်အတွက် မျက်လုံးကို အခြားနေရာသို့ ရွှေ့ကြည့်တတ်သည်။
တစ်ဖက်တွင် လိမ်ညာတတ်သူအချို့သည် မိမိကို ယုံကြည်စေရန် မျက်လုံးကို တမင်တကာ ပိုမိုစိုက်ကြည့်တတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မျက်လုံးကြည့်ပုံတစ်ခုတည်းကို အခြေခံ၍ အမှန်နှင့် အလိမ်ကို ခွဲခြားရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။ လူတစ်ယောက်၏ စကားမှန်ကန်မှုကို ဆန်းစစ်ရာတွင် အထောက်အထားများ၊ အကြောင်းအရာအတွင်း တသမတ်တည်းရှိမှု၊ အချိန်နှင့်နေရာဆိုင်ရာ အချက်အလက်များနှင့် သီးခြားစစ်ဆေးနိုင်သော အချက်များကို ပိုမိုအလေးထားသင့်သည်။
Body Language သို့မဟုတ် ကိုယ်ဟန်အမူအရာကို လူ့စိတ်ဖတ်ရှုနိုင်သော လျှို့ဝှက်ဘာသာစကားတစ်ခုအဖြစ်လည်း လူအများက မြင်တတ်ကြသည်။ လက်ပိုက်ထားလျှင် စိတ်ပိတ်ထားသူ၊ နှာခေါင်းထိလျှင် လိမ်နေသူ၊ ခြေထောက်ကို တံခါးဘက် လှည့်ထားလျှင် ထွက်သွားချင်သူ စသည့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ အများအပြားရှိသည်။ သို့သော် ကိုယ်ဟန်အမူအရာတစ်ခုစီတွင် အကြောင်းရင်းများစွာ ရှိနိုင်သည်။
လက်ပိုက်ထားခြင်းသည် အေးနေ၍ ဖြစ်နိုင်သည်။ နှာခေါင်းကို ထိခြင်းသည် ယားယံ၍ ဖြစ်နိုင်သည်။ ခြေထောက်ကို တံခါးဘက် လှည့်ထားခြင်းသည် ထိုင်ခုံနေရာကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အမူအရာတစ်ခုကို မြင်ရုံဖြင့် စိတ်အတွင်းရှိ အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုကို တိတိကျကျ သတ်မှတ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပါ။ လူတစ်ယောက်၏ ကိုယ်ဟန်အမူအရာကို နားလည်လိုလျှင် ထိုသူ၏ ပုံမှန်အမူအရာ၊ အခြေအနေ၊ စကားအကြောင်းအရာ၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တို့ကို အတူတကွ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရသည်။
“Dark Psychology” နှင့် ဆက်စပ်၍ အမှန်တကယ် သတိပြုသင့်သော အရာမှာ Manipulation ဟုခေါ်သည့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှည့်စားထိန်းချုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။
Manipulation ပြုလုပ်သူသည် မိမိလိုချင်သော ရလဒ်ရရှိရန် တစ်ဖက်လူ၏ ခံစားချက်၊ ယုံကြည်မှု၊ အပြစ်ရှိစိတ်၊ ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် အားနည်းချက်တို့ကို အသုံးချတတ်သည်။ သူသည် မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ပွင့်လင်းစွာ မပြောဘဲ တစ်ဖက်လူ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မသိမသာ ပြောင်းလဲစေရန် ကြိုးစားတတ်သည်။
ဥပမာ “မင်းငါ့ကို တကယ်ချစ်ရင် ဒီအရာကို လုပ်ပေးရမယ်” ဟု ပြောခြင်းသည် ချစ်ခြင်းကို အသုံးချပြီး ဖိအားပေးခြင်းဖြစ်သည်။ “မင်းကြောင့် ငါဒီလို ဖြစ်ရတာ” ဟု ပြော၍ မိမိ၏ လုပ်ရပ်အတွက် တစ်ဖက်လူကို အပြစ်ပုံချခြင်းလည်း Manipulation ဖြစ်နိုင်သည်။ “တခြားသူတွေက မင်းကို မကြိုက်ကြဘူး၊ ငါပဲ မင်းဘက်မှာရှိတာ” ဟု ပြော၍ သူငယ်ချင်းနှင့် မိသားစုများထံမှ ခွဲထုတ်ရန် ကြိုးစားခြင်းသည်လည်း ထိန်းချုပ်မှု ပုံစံတစ်မျိုးဖြစ်သည်။
စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှည့်စားထိန်းချုပ်မှုသည် အမြဲတမ်း အော်ဟစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အကြမ်းဖက်ခြင်းပုံစံဖြင့်သာ မပေါ်လာပါ။ တစ်ခါတစ်ရံ အလွန်ကြင်နာသကဲ့သို့၊ စိုးရိမ်ပေးသကဲ့သို့ သို့မဟုတ် မိမိအကျိုးအတွက် လုပ်ပေးနေသကဲ့သို့ ဖုံးကွယ်လာတတ်သည်။ သို့သော် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ တစ်ဖက်လူ၏ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်မှု လျော့နည်းလာခြင်း၊ မိမိ၏အမြင်ကို သံသယဝင်လာခြင်း၊ အမြဲတမ်း အပြစ်ရှိနေသကဲ့သို့ ခံစားရခြင်းနှင့် တစ်ဖက်လူကို မကြောက်မရွံ့ စကားမပြောနိုင်တော့ခြင်းတို့ ဖြစ်လာနိုင်သည်။
Gaslighting ဟူသော စကားလုံးကိုလည်း ယနေ့ခေတ်တွင် မကြာခဏ ကြားရသည်။ Gaslighting ဆိုသည်မှာ တစ်ဖက်လူ၏ မှတ်ဉာဏ်၊ ခံစားချက်နှင့် အဖြစ်အပျက်အပေါ် ယုံကြည်မှုကို တဖြည်းဖြည်း ပျက်စီးလာအောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာ အမှန်တကယ် ပြောခဲ့သော စကားကို “ငါအဲလို မပြောဖူးဘူး၊ မင်းပဲ မှတ်ဉာဏ်မှားနေတာ” ဟု အကြိမ်ကြိမ် ငြင်းဆိုခြင်း၊ တစ်ဖက်လူ နာကျင်နေသည်ကို “မင်းက အရမ်းအထိမခံတာ” ဟု အမြဲလျော့ပါးစေခြင်းနှင့် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော အကြောင်းအရာကို ပြောင်းပြန်ပြောခြင်းတို့ ပါဝင်နိုင်သည်။
သို့သော် သဘောထားမတူညီမှုတိုင်း၊ မမှတ်မိမှုတိုင်း သို့မဟုတ် အငြင်းပွားမှုတိုင်းကို Gaslighting ဟု မခေါ်သင့်ပါ။ လူနှစ်ယောက်သည် အဖြစ်အပျက်တစ်ခုကို ကွဲပြားစွာ မှတ်မိနိုင်သည်။ Gaslighting ဟု သတ်မှတ်ရန် တစ်ဖက်လူ၏ ကိုယ်ပိုင်အမှန်တရားအပေါ် ယုံကြည်မှု ပျက်စီးလာအောင် ထပ်တလဲလဲ စနစ်တကျ ငြင်းဆိုခြင်းနှင့် ထိန်းချုပ်လိုသည့် ပုံစံ ရှိမရှိကို ကြည့်ရသည်။
Love Bombing သည်လည်း “Dark Psychology” နှင့် တွဲဖက်ဖော်ပြလေ့ရှိသော အကြောင်းအရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆက်ဆံရေးအစပိုင်းတွင် ချီးကျူးမှုအလွန်များခြင်း၊ လက်ဆောင်များ အလွန်အကျွံပေးခြင်း၊ နေ့တိုင်းအချိန်တိုင်း ဆက်သွယ်ခြင်း၊ အချိန်တိုအတွင်း အိမ်ထောင်ရေးနှင့် အနာဂတ်အကြောင်း အလွန်မြန်မြန် ပြောခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုအပြုအမူများအားဖြင့် တစ်ဖက်လူကို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အလွန်နီးကပ်လာအောင် ပြုလုပ်ပြီးနောက် ထိန်းချုပ်မှုများ စတင်လာနိုင်သည်။
သို့သော် လူတစ်ယောက်က ချစ်ခင်ဂရုစိုက်ရုံဖြင့် Love Bombing ဟု မဆိုနိုင်ပါ။ အဓိကကြည့်ရမည့်အချက်မှာ ချစ်ခင်မှုနောက်ကွယ်တွင် ထိန်းချုပ်လိုစိတ် ရှိမရှိ၊ “မဟုတ်ဘူး” ဟုပြောသည့်အခါ လေးစားမှုရှိမရှိ၊ မိသားစုနှင့် သူငယ်ချင်းများထံမှ ခွဲထုတ်ရန် ကြိုးစားခြင်းရှိမရှိနှင့် ချစ်ခင်မှုပေးပြီးနောက် ကြောက်ရွံ့မှု၊ အပြစ်ရှိစိတ် သို့မဟုတ် အကြွေးတင်နေသကဲ့သို့ ခံစားစေခြင်းရှိမရှိ ဖြစ်သည်။
တစ်ခါတစ်ရံ လူများသည် Manipulation နှင့် Influence ကို ရောထွေးနားလည်တတ်ကြသည်။ Influence ဆိုသည်မှာ အခြားသူအား အချက်အလက်၊ အကြောင်းပြချက်နှင့် ယုံကြည်မှုဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု ချနိုင်ရန် သက်ရောက်စေခြင်းဖြစ်သည်။ ဆရာဝန်က ဆေးလိပ်ဖြတ်ရန် လူနာအား ရောဂါအန္တရာယ်များကို ရှင်းပြခြင်း၊ ဆရာက ကျောင်းသားအား စာလေ့လာရန် အားပေးခြင်း၊ မိဘက ကလေးအား ကျန်းမာသော အစားအစာရွေးချယ်စေရန် နမူနာပြခြင်းတို့သည် အပြုသဘောဆောင်သော Influence ဖြစ်နိုင်သည်။
Manipulation တွင်မူ ရည်ရွယ်ချက်ကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်း၊ တစ်ဖက်လူ၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို လျော့နည်းစေခြင်းနှင့် မိမိအကျိုးအတွက် သူ၏ အားနည်းချက်ကို အသုံးချခြင်းတို့ ပါဝင်တတ်သည်။ အပြုသဘောဆောင်သော သက်ရောက်မှုသည် တစ်ဖက်လူအား သိရှိနားလည်စွာ ဆုံးဖြတ်ခွင့်ပေးသည်။ လှည့်စားထိန်းချုပ်မှုကတော့ ရွေးချယ်ခွင့်ရှိသကဲ့သို့ ထင်ရစေသော်လည်း လက်တွေ့တွင် မိမိလိုချင်သောဘက်သို့ ဖိအားပေးနေခြင်းဖြစ်သည်။
လူ့စိတ်သည် အလွန်ရှုပ်ထွေးသည်။ လူတစ်ယောက်၏ အပြုအမူကို မျိုးရိုးဗီဇ၊ ငယ်ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ မိသားစုအခြေအနေ၊ ပညာရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူမှုပတ်ဝန်းကျင်၊ အိပ်ရေးဝမှု၊ စိတ်ဖိစီးမှု၊ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာကျန်းမာရေး၊ ဟော်မုန်းအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိကြုံတွေ့နေရသော အခြေအနေများက ပူးပေါင်းသက်ရောက်စေသည်။ ထို့ကြောင့် “ဒီလိုအမူအရာရှိရင် ဒီလိုလူပဲ” ဟု တိတိကျကျ သတ်မှတ်ခြင်းသည် မမှန်ကန်ပါ။
လူတစ်ယောက် စကားနည်းခြင်းသည် စိတ်ဆိုးနေ၍ ဖြစ်နိုင်သလို ပင်ပန်းနေ၍လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မျက်နှာမသာယာခြင်းသည် မိမိအပေါ် မကြိုက်၍ မဟုတ်ဘဲ ခေါင်းကိုက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ စကားပြန်ဖြေရန် ကြာခြင်းသည် လိမ်နေ၍ မဟုတ်ဘဲ စကားကို သေချာရွေးချယ်နေ၍ ဖြစ်နိုင်သည်။ လူ့အပြုအမူတိုင်းတွင် အခြားဖြစ်နိုင်ခြေများစွာ ရှိနေသည်ကို သတိပြုရမည်။
ယနေ့ခေတ်တွင် လူ့စိတ်ကို တကယ်လွှမ်းမိုးနေသော အရာများထဲတွင် Social Media နှင့် Digital Technology တို့လည်း ပါဝင်သည်။ လူမှုကွန်ရက်များ၏ အဆုံးမရှိသော Feed များ၊ Notification အသံများ၊ Like နှင့် Reaction များ၊ စိတ်ဝင်စားရာအကြောင်းအရာများကို ထပ်ခါတလဲလဲ ပြသပေးသော Algorithm များသည် လူ၏ အာရုံစိုက်မှုနှင့် အလေ့အကျင့်ကို သက်ရောက်စေနိုင်သည်။
လူတစ်ယောက်သည် ဗီဒီယိုတစ်ခုကို ကြည့်ပြီးနောက် အလားတူဗီဒီယိုများ ဆက်တိုက်မြင်ရသောအခါ အကြောင်းအရာတစ်မျိုးတည်းကို လူတိုင်း ယုံကြည်နေကြသကဲ့သို့ ခံစားလာနိုင်သည်။ အမှန်တကယ်တွင် Algorithm က မိမိစိတ်ဝင်စားသောအရာကို ပိုမိုပြသပေးနေခြင်းသာ ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုအရာကြောင့် “Dark Psychology Tips” ကဲ့သို့ စိတ်လှုပ်ရှားစရာ အကြောင်းအရာများကို ထပ်ခါတလဲလဲ မြင်လာပြီး မှန်ကန်သော သိပ္ပံအဖြစ် လက်ခံမိနိုင်သည်။
Social Media ပေါ်ရှိ အကြောင်းအရာတစ်ခုကို လူများစွာ မျှဝေထားခြင်း၊ ကြည့်ရှုမှု သန်းပေါင်းများစွာ ရှိခြင်း သို့မဟုတ် စကားပြောသူက ယုံကြည်မှုအပြည့်ဖြင့် ပြောနေခြင်းတို့သည် ထိုအကြောင်းအရာ မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေမဟုတ်ပါ။ စိတ်ပညာနှင့် ကျန်းမာရေးအကြောင်းအရာများကို ဖတ်ရှုရာတွင် သုတေသနအထောက်အထား ရှိမရှိ၊ ယုံကြည်စိတ်ချရသော ပညာရှင်အဖွဲ့အစည်းများက ထောက်ခံထားသလား၊ လူတိုင်းအတွက် အလုပ်ဖြစ်မည်ဟု ချဲ့ကားပြောထားသလားနှင့် တစ်ဖက်လူ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိခိုက်စေနိုင်သလားဟု မေးခွန်းထုတ်သင့်သည်။
မိမိကိုယ်တိုင် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှည့်စားထိန်းချုပ်ခံနေရခြင်း ရှိမရှိ သိရန်လည်း အချို့သော အချက်များကို သတိပြုနိုင်သည်။ ဆက်ဆံရေးတစ်ခုအတွင်း အမြဲတမ်း မိမိပဲ မှားနေသကဲ့သို့ ခံစားနေရခြင်း၊ မိမိ၏ မှတ်ဉာဏ်နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သံသယဝင်လာခြင်း၊ တစ်ဖက်လူ စိတ်ဆိုးမည်ကို ကြောက်၍ မိမိ၏အမြင်ကို မပြောရဲခြင်း၊ မိသားစုနှင့် မိတ်ဆွေများထံမှ ဝေးကွာလာခြင်း၊ ငြင်းဆိုသည့်အခါ အပြစ်ရှိစိတ် ဖြစ်လာခြင်းနှင့် တစ်ဖက်လူ၏ ခွင့်ပြုချက်မရဘဲ မည်သည့်ဆုံးဖြတ်ချက်မှ မချရဲတော့ခြင်းတို့သည် သတိပြုသင့်သော လက္ခဏာများ ဖြစ်နိုင်သည်။
ထိုသို့သော အခြေအနေများတွင် ချက်ချင်း အလျင်စလို ဆုံးဖြတ်ခြင်းထက် မိမိကြုံတွေ့နေရသော ဖြစ်ရပ်များကို မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း၊ ယုံကြည်ရသော မိတ်ဆွေ သို့မဟုတ် မိသားစုဝင်တစ်ဦးနှင့် ပြောဆိုခြင်း၊ မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်နိမိတ်များကို ရှင်းလင်းစွာ သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် လိုအပ်ပါက စိတ်ကျန်းမာရေးပညာရှင်ထံမှ အကူအညီရယူခြင်းတို့ ပြုလုပ်သင့်သည်။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအန္တရာယ်ရှိနိုင်သော အခြေအနေဆိုပါက မိမိ၏ လုံခြုံရေးကို ဦးစားပေးရမည်။
ကျန်းမာသော ဆက်ဆံရေးတွင် တစ်ယောက်နှင့်တစ်ယောက် စိတ်ဖတ်နိုင်ခြင်း မလိုအပ်ပါ။ မသေချာသောအခါ တိုက်ရိုက်မေးမြန်းနိုင်ခြင်း၊ သဘောထားမတူသော်လည်း လေးစားနိုင်ခြင်း၊ မိမိ၏ခံစားချက်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ ပြောနိုင်ခြင်းနှင့် “မလုပ်ချင်ဘူး” ဟု ပြောသည့်အခါ အတင်းအကျပ် မလုပ်ခိုင်းခြင်းတို့ ရှိသင့်သည်။ ချစ်ခြင်း၊ မိတ်ဆွေဖြစ်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်ဆက်ဆံရေးတို့သည် ထိန်းချုပ်မှုအပေါ် မဟုတ်ဘဲ ယုံကြည်မှုအပေါ် တည်ဆောက်ရသည်။
စိတ်ပညာပညာရပ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ လူတစ်ယောက်ကို မည်သို့ အနိုင်ယူရမည်၊ မည်သို့ ထိန်းချုပ်ရမည်ဟု သင်ပေးရန် မဟုတ်ပါ။ လူ့အတွေး၊ စိတ်ခံစားမှုနှင့် အပြုအမူတို့ကို နားလည်ရန်၊ စိတ်ကျန်းမာရေးကို ကောင်းမွန်စေရန်၊ ပဋိပက္ခများကို သင့်တင့်စွာ ဖြေရှင်းရန်နှင့် လူသားချင်း စာနာလေးစားမှု ရှိလာစေရန် ဖြစ်သည်။
လူတစ်ယောက်၏ စိတ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ခြင်းထက် မိမိ၏ စိတ်ကို နားလည်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်းက ပို၍ တန်ဖိုးရှိသည်။ မိမိဘယ်အချိန်တွင် ဒေါသထွက်လာတတ်သလဲ၊ ဘာကြောင့် မနာလိုဖြစ်တတ်သလဲ၊ မည်သည့်စကားကြောင့် အလွယ်တကူ စိတ်ထိခိုက်တတ်သလဲ၊ မည်သည့်အချိန်တွင် မိမိဆုံးဖြတ်ချက်ကို အခြားသူထံ လွှဲအပ်မိတတ်သလဲဟု သိရှိနားလည်ခြင်းသည် မိမိကို လှည့်စားထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားမှုများမှ ပိုမိုကာကွယ်ပေးနိုင်သည်။
“Dark Psychology” အကြောင်းအရာများကို ဖတ်ရှုခြင်းသည် လူ့စိတ်၏ အန္တရာယ်ရှိသော အပြုအမူများကို သတိပြုနိုင်ရန် အထောက်အကူပြုနိုင်သည်။ သို့သော် ထိုနည်းလမ်းများကို မိမိက အခြားသူများအပေါ် စမ်းသပ်အသုံးချရန် မသင့်ပါ။ လူတစ်ယောက်ကို လွမ်းစေရန် လျစ်လျူရှုခြင်း၊ မိမိအပေါ် စွဲလမ်းစေရန် ချစ်ခင်မှုကို ပေးလိုက်ရုပ်သိမ်းလိုက် လုပ်ခြင်း၊ မျက်လုံးကြည့်ပုံဖြင့် လိမ်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်းနှင့် ရွေးချယ်ခွင့်အတုများပေး၍ ဖိအားပေးခြင်းတို့သည် ဆက်ဆံရေးကို ကောင်းမွန်စေမည့် နည်းလမ်းများ မဟုတ်ပါ။
လူ့စိတ်ကို နားလည်ခြင်းသည် တစ်ဖက်လူကို အနိုင်ယူရန် မဟုတ်ဘဲ သူ၏ နာကျင်မှု၊ ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် လိုအပ်ချက်များကို နားလည်ပေးနိုင်ရန် ဖြစ်သည်။ အခြားသူ၏ အားနည်းချက်ကို သိရှိလာသောအခါ အသုံးချရန် မဟုတ်ဘဲ မထိခိုက်စေရန် သတိထားပေးခြင်းကသာ လူသားဆန်သော စိတ်ပညာဖြစ်သည်။
နောက်ဆုံးတွင် “Dark Psychology” ဟူသော စကားလုံးသည် စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသော်လည်း လူ့စိတ်ကို အလွယ်တကူ ဖတ်ရှုနိုင်သော မှော်ပညာတစ်ခု မဟုတ်ကြောင်း နားလည်သင့်သည်။ လူ့စိတ်သည် စကားတစ်ခွန်း၊ မျက်လုံးအမူအရာတစ်ခု သို့မဟုတ် လျှို့ဝှက်နည်းတစ်ခုဖြင့် အပြည့်အဝ ဖတ်ရှုနိုင်လောက်အောင် မရိုးရှင်းပါ။ လူတိုင်းတွင် ကိုယ်ပိုင်ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စိတ်ခံစားမှုအခြေအနေများ မတူညီကြသည်။
ထို့ကြောင့် လူ့စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ရန် လေ့လာခြင်းထက် လူ့စိတ်ကို စာနာနားလည်ရန် လေ့လာသင့်သည်။ လူတစ်ယောက်ကို မိမိအလိုအတိုင်း ပြောင်းလဲစေရန် ကြိုးစားခြင်းထက် သူ၏ လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်ပိုင်ခွင့်ကို လေးစားသင့်သည်။ စိတ်ပညာကို လှည့်စားခြင်း၏ လက်နက်အဖြစ် မသုံးဘဲ နားလည်မှု၊ ယုံကြည်မှုနှင့် ကောင်းမွန်သော လူမှုဆက်ဆံရေးများ တည်ဆောက်ပေးသည့် အလင်းရောင်အဖြစ် အသုံးချနိုင်မှသာ လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ စိတ်ကျန်းမာရေးနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ကျန်းမာချမ်းသာမှုကို အမှန်တကယ် အကျိုးပြုနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
မန္တလာ ဆရာမျိုး
