MT(VOM)
ကမ္ဘာ့မြေပုံကို ဖြန့်ကြည့်လိုက်ရင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသဟာ သွေးချင်းချင်းနီနေတဲ့ ပဋိပက္ခတွေ၊ ရေနံအနံ့နံစော်နေတဲ့ နိုင်ငံရေးကစားကွက်တွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီဒေသရဲ့ အချက်အချာ အကျဆုံး၊ အသက်သွေးကြောအဖြစ်ဆုံး နေရာတစ်ခုကို ပြပါဆိုရင်တော့ ကျွန်တော်တို့ဟာ ပါရှန်ကွေ့ (Persian Gulf) နဲ့ အိုမန်ကွေ့ (Gulf of Oman) ကို ဆက်သွယ်ထားတဲ့ ရေလက်ကြားကျဉ်းကျဉ်းလေးတစ်ခုဆီကို လက်ညှိုးထိုးရပါလိမ့်မယ်။အဲဒါကတော့ တခြားမဟုတ်ပါဘူး— “ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား” (Strait of Hormuz) ပါပဲ။
ဒီရေလက်ကြားဟာ ကမ္ဘာ့အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေနဲ့ ဒေသတွင်းနိုင်ငံတွေရဲ့ အားပြိုင်မှုကြားမှာ တစ်ကျော့ပြန်၊ နှစ်ကျော့ပြန်၊ အကြိမ်ကြိမ်အခါခါ စစ်မီးလျှံတွေ၊ တင်းမာမှုတွေနဲ့ ကျော့နေခဲ့တာ သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးပါပဲ။ “သမိုင်းရဲ့ သွေးကွက်တွေဟာ ဒီရေလက်ကြားမှာ ဘယ်တော့မှ မခြောက်သွေ့နိုင်သေးဘူး” လို့ပဲ ဆိုရမလိုပါပဲ။
ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ရဲ့ ပထဝီဝင်အရေးပါမှု
ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကြည့်ရင် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားဟာ အင်မတန် ကျဉ်းမြောင်းပါတယ်။ အကျဉ်းဆုံးနေရာဟာ ၃၉ ကီလိုမီတာ (၂၁ ရေမိုင်) ခန့်ပဲ ရှိပြီး၊ သင်္ဘောတွေ သွားလာနိုင်တဲ့ ရေလမ်းကြောင်း (Shipping Lanes) ကတော့ တစ်ဖက်ကို ၂ မိုင်စီပဲ ကျယ်ပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ ဒီကျဉ်းမြောင်းတဲ့ ရေလမ်းလေးဟာ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးရဲ့ “လည်ပင်း” လို့ တင်စားလို့ရပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ကမ္ဘာပေါ်မှာ သုံးစွဲနေတဲ့ ရေနံစိမ်း သုံးပုံတစ်ပုံ (ခန့်မှန်းခြေ တစ်ရက်ကို ရေနံစည်ပေါင်း သန်း ၂၀ ကျော်) ဟာ ဒီရေလက်ကြားကို ဖြတ်ပြီးမှပဲ ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်ထဲကို ရောက်ရှိနိုင်လို့ပါပဲ။ [၂] ဒီရေလမ်းကြောင်းသာ ပိတ်ဆို့သွားရင် ကမ္ဘာ့စွမ်းအင်ဈေးကွက် ကမောက်ကမဖြစ်ပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံး အမှောင်အတိ ကျသွားနိုင်လောက်တဲ့အထိ ပထဝီဝင်အရ အလွန်အရေးပါလွန်းလှပါတယ်။
ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား နဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ နိုင်ငံများ
ဒီရေလက်ကြားရဲ့ မြောက်ဘက်ကမ်းမှာတော့ အင်အားကြီး အစ္စလာမ်မစ် သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်တဲ့ အီရန် (Iran) ရှိပြီး၊ တောင်ဘက်ကမ်းမှာတော့ အိုမန် (Oman) နဲ့ ယူအေအီး (UAE) နိုင်ငံတို့ ရှိကြပါတယ်။
ပါရှန်ကွေ့အတွင်းမှာရှိတဲ့ ရေနံသူဌေးနိုင်ငံတွေဖြစ်ကြတဲ့ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ကူဝိတ်၊ ကာတာ၊ ဘာရိန်းနဲ့ အီရတ်နိုင်ငံတို့ဟာလည်း သူတို့ရဲ့ အဓိက ရေနံနဲ့ သဘာဝဓာတ်ငွေ့တွေကို ပြင်ပကမ္ဘာဆီ တင်ပို့ဖို့အတွက် ဒီဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကိုပဲ အားကိုးနေကြရတာပါ။ ဒါကြောင့် ဒီနေရာဟာ ဒေသတွင်း အာရပ်နိုင်ငံတွေနဲ့ ပါရှန်လူမျိုး အီရန်တို့အကြား အားပြိုင်မှုရဲ့ ဗဟိုချက်လည်း ဖြစ်နေပါတယ်။
ဘာ့ကြောင့် အီရန် က ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပထဝီလက်နက်အဖြစ်အသုံးပြုနိုင်ရတာလဲ
အီရန်ဟာ သူ့ကို အမေရိကန်နဲ့ အနောက်အုပ်စုက စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုတွေ လုပ်လာတိုင်း၊ ဒါမှမဟုတ် စစ်ရေးအရ ဖိအားပေးလာတိုင်း “ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပိတ်ပစ်မယ်” ဆိုပြီး ခဏခဏ ခြိမ်းခြောက်လေ့ရှိပါတယ်။ဘာကြောင့် အီရန်ကဒီလို လုပ်ရဲတာလဲ?အခြေခံအားဖြင့်တော့ ပထဝီဝင် အသာစီးရမှုကြောင့်ပါပဲ။
ရေလက်ကြားရဲ့ အဓိက ရေလမ်းကြောင်းဟာ အီရန်ရဲ့ ရေပိုင်နက်နဲ့ ကျွန်းစုတွေ (ဥပမာ- ကက်ရှ်ကျွန်း၊ ဟော်မုဇ်ကျွန်း) အနီးကနေ ဖြတ်သန်းသွားရတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အီရန်ဟာ ပုံမှန်စစ်တပ်အပြင် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ရဲ့ ရေတပ်ကို အသုံးပြုပြီး ရေလက်ကြားထဲမှာ အမြန်နှုန်းမြှင့် တိုက်ခိုက်ရေးလှေငယ်တွေ၊ ရေမိုင်းတွေ၊ ကမ်းခြေအခြေစိုက် သင်္ဘောဖျက် ဒုံးကျည်တွေကို ဖြန့်ကြက်ထားပါတယ်။ ဒါဟာ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးကို ဓားစာခံလုပ်တဲ့ ဗျူဟာပါပဲ။ အီရန်က ရေလက်ကြားကို ခဏလေး ပိတ်လိုက်ရုံ၊ ဒါမှမဟုတ် ရုတ်ရုတ်သဲသဲ လုပ်လိုက်ရုံနဲ့တင် ကမ္ဘာ့ရေနံဈေးနှုန်းဟာ ထိုးတက်သွားမှာဖြစ်လို့ အနောက်အုပ်စုအနေနဲ့ အီရန်ကို စစ်ရေးအရ အလွယ်တကူ မတိုက်ခိုက်ရဲအောင် တားဆီးထားတဲ့ “ပထဝီဝင်လက်နက်” (Geopolitical Weapon) ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။
အမေရိကန်-အီရန် စစ်ပွဲနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ဖြစ်စဉ်များ (၁၉၈၀ မှ ၂၀၂၆ အထိ)
သမိုင်းကို ပြန်လှန်ကြည့်ရင် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားဟာ အတိတ်မှာတင်မကဘဲ ယနေ့မျက်မှောက်ခေတ်အထိ အကြိမ်ကြိမ် မီးတောက်နေဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေက ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ အီရန်-အီရတ် စစ်ပွဲအတွင်းမှာ Tanker War ဆိုတာ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီး ရေနံတင်သင်္ဘောတွေ အပြန်အလှန် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရပါတယ်။ အဲဒီနောက်ပိုင်း ၂၀၁၉ ခုနှစ်ဝန်းကျင်မှာလည်း ဒရုန်းပစ်ချမှုတွေ၊ သင်္ဘောဖမ်းဆီးမှုတွေနဲ့ တင်းမာမှုတွေ တကျော့ပြန် မြင့်တက်ခဲ့ပါသေးတယ်။
ဒါပေမဲ့ အဆိုးရွားဆုံးအခြေအနေကတော့ အခု ၂၀၂၅ ခုနှစ်နဲ့ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်းမှာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့တာပါ။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင်း ပဋိပက္ခတွေ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာတာနဲ့အမျှ အမေရိကန်နဲ့ အီရန်တို့အကြား တိုက်ရိုက်စစ်ရေးအရ ထိပ်တိုက်တွေ့မှုတွေဟာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားဆီကို တရားဝင် ကူးစက်လာခဲ့ပါတယ်။
အီရန်ကျောထောက်နောက်ခံပြု အဖွဲ့တွေရဲ့ ဒေသတွင်းတိုက်ခိုက်မှုတွေကို တုံ့ပြန်တဲ့အနေနဲ့ အမေရိကန်နဲ့ မဟာမိတ်အုပ်စုက အီရန်အပေါ် စီးပွားရေးနဲ့ ရေနံပိတ်ဆို့မှုတွေကို အမြင့်ဆုံးအဆင့်အထိ တိုးမြှင့်လိုက်တဲ့အခါ၊ အီရန်ရဲ့ တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် (IRGC) က ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို “လက်တွေ့ကျကျ ပိတ်ဆို့ဖို့” စတင်ကြိုးပမ်းလာခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းမှာ အီရန်ဟာ ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းမယ့် အနောက်နိုင်ငံတွေနဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ ရေနံတင်သင်္ဘော အမြောက်အမြားကို မိုင်းခွဲတိုက်ခိုက်တာ၊ ဒရုန်းတွေနဲ့ ဗုံးကြဲတာအပြင် စစ်အင်အားသုံးပြီး အတင်းအဓမ္မ ဖမ်းဆီး ထိန်းသိမ်းတာတွေ တစ်ရဟော ပြုလုပ်ခဲ့ပါတယ်။
ဒီအခြေအနေဟာ ၂၀၂၆ ခုနှစ်ထဲအထိ ကူးစက်လာပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားဟာ စစ်မြေပြင်အသွင် လုံးလုံးပြောင်းသွားခဲ့ရပါတယ်။ အမေရိကန်ရေတပ်က ရေလမ်းကြောင်းပြန်ဖွင့်ဖို့ စစ်ဆင်ရေးတွေ လုပ်ဆောင်လာရာကနေ အီရန်ရဲ့ ကမ်းခြေအခြေစိုက် ဒုံးကျည်စခန်းတွေ၊ အမြန်နှုန်းမြှင့် တိုက်ခိုက်ရေးလှေတွေနဲ့ အမေရိကန် စစ်သင်္ဘောတွေအကြား အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုတွေ သွေးချောင်းစီးအောင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပါတယ်။ ဒီပိတ်ဆို့မှုနဲ့ စစ်မီးကြောင့်ပဲ ကမ္ဘာ့ရေနံဈေးနှုန်းဟာ သမိုင်းတင်လောက်အောင် ထိုးတက်သွားပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံးက ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းတွေကို အကြီးအကျယ် ရိုက်ခတ်သွားစေခဲ့ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သုံးသပ်ရရင်တော့ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားဟာ အနာဂတ်မှာလည်း ဒေသတွင်းတင်မကဘဲ ကမ္ဘာ့ပထဝီနိုင်ငံရေးရဲ့ အဖျားအနာဆုံး ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်ရှိနေဦးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၂၅-၂၀၂၆ ဖြစ်စဉ်တွေက သက်သေပြလိုက်တာကတော့ အီရန်အနေနဲ့ စစ်ရေးအရ အမေရိကန်ကို ယှဉ်မတိုက်နိုင်ရင်တောင် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးရဲ့ အသက်သွေးကြောကို ဓားစာခံလုပ်ပြီး အကြပ်ကိုင်နိုင်စွမ်း ရှိနေသေးတယ်ဆိုတာပါပဲ။
အမေရိကန်၊ အစ္စရေးနဲ့ အီရန်တို့အကြား အာဃာတတွေ၊ တင်းမာမှုတွေ ရှိနေသရွေ့၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းမှာ ရေရှည်တည်ငြိမ်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေး မဖော်ဆောင်နိုင်သရွေ့ ဒီရေလမ်းကြောင်းဟာ စစ်မီးတောက်ဖို့ အလားအလာ အရှိဆုံးနေရာ ဖြစ်နေပါလိမ့်မယ်။
ဘယ်လိုပဲဖြစ်ဖြစ်၊ သမိုင်းဘီးကြီးဟာ တရွေ့ရွေ့ လည်ပတ်နေဦးမှာဖြစ်ပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကတော့ ကမ္ဘာ့အာဏာရှင်တွေ၊ အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေရဲ့ ကစားကွက်ကြားမှာ တစ်ကျော့ပြန်၊ နှစ်ကျော့ပြန်နဲ့ အကြိမ်ကြိမ်ကျော့ရင်း လှိုင်းတံပိုးတွေ ထန်နေဦးမှာပဲလို့ ဆိုချင်ပါတော့တယ်။
Ref
[1] Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook: Oman and Iran boundaries.
[2] Cordesman, Anthony H. “The Iranian Sea-Air-Missile Threat to Gulf Shipping.” Center for Strategic and International Studies (CSIS).
[3] Physics, Martin S. “The Tanker War: Vulnerabilities of Shipping in the Strait of Hormuz.” Naval War College Review.
[4] Reuters. “Timeline: Attacks on tankers and tensions in the Strait of Hormuz.”
[5] Foreign Policy Analysis (2025). “The New Gulf Crisis: Iran’s Escalation in the Strait of Hormuz.”
[6] Global Energy Security Assessment (2026). “The Economic Fallout of the US-Iran Maritime Conflict.”
